Günlük dilde hem erkek hem de kadın için kullandığımız ve “cinsiyet nötr” olduğunu düşündüğümüz bazı kelimelerin etimolojisine baktığımızda aslında hiç de cinsiyetsiz olmadıklarına, tersine buram buram “cinsiyetçilik” koktuğuna şahit olabiliriz. Türkçe kökenli bir kelime olup “iyi olma, alçak gönüllülük, fazilet, ruhsal olgunluk” gibi anlamlara gelen “erdem”, bunlardan biri. Zira kelimenin etimolojisi, ‘erdem’in kökeninde “erkek” anlamındaki “er” olduğunu gösteriyor. Er’e eklenen “-dem” ise “insana dair” anlamı katarak erdem kelimesini oluşturmuş. “-dem” soneki nasıl insana dair bir anlam katıyor diye düşünmüş olabilirsiniz. O zaman size ekin geçtiği “âdem” kelimesini hatırlatmak isterim. Fakat o da ne? Âdem size “insan”dan çok “erkek kişisini” mi çağrıştırıyor? Âdem’i insanla ilişkilendirmekte zorlanıyor musunuz? Üzülmeyin, yalnız değilsiniz. Her ne kadar Türkçe sözlüklerde kelimenin ilk anlamı “insan” olsa da günümüzde “adam” şeklini almış bu kelime çoğunlukla “erkek kişi” anlamında kullanılıyor. Adam kelimesinin cinsiyetsiz kullanımına iş projelerinde (örn. mühendislik, yazılım, işletme vb.) yer alan kişi sayısının belirtildiği durumlar dışında (örn. “adam başı üç saat” gibi) hiç şahit olmadım. Yine de hiç, ademden iyidir. Bu arada, “hiç, ademden iyidir,” cümlesindeki adem’in, “yokluk” anlamına geldiğini belirteyim. Dilimizde şapkasız adem, yokluk anlamında kullanılıyor. Örneğin “ademimerkeziyet”, merkezin olmadığı, yerinden yönetim anlamına geliyor.
Laf lafı açarken ‘erdem’den çok da sapmayalım. Bu arada “Atalarımız da ne
cinsiyetçiymiş! Erdemi niye er kişi üzerinden tanımlamışlar?!” diye
düşünüyorsanız tüm suç sadece atalarımızda değil. Zira erdem kelimesinin
İngilizcesi olan “virtue” kelimesinin etimolojisine baktığımızda yine
cinsiyetçi bir hikâye ile karşılaşıyoruz. Bu sefer rotamızı antik Roma’ya
çevirmemiz gerekiyor. Virtue
kelimesinin kökeni orada gizli. Ne de olsa antik Roma’nın askeri güç tanrısı
Virtus, virtue’nin kökenini oluşturmuş. Peki bilin bakalım “vir” Latincede ne
demek? “Kadın olacak değil ya canım! Tabii ki erkek demek” düşünceleri
aklınızdan geçtiyse haklısınız. Tam olarak öyle. Hatta aynı kök, büyük
ihtimalle cinsiyetsiz masum bir kelime sandığınız ve dilimize Fransızcadan
geçmiş ‘virtüöz’de de hayat bulmuş. Sanırım bir çalgıda mükemmelleşmek de tıpkı
erdemli olmak gibi sadece erkekliğe atfedilmiş. Romalılar da erdemi sadece
erkeklik üzerinden açıklayıp cinsiyetçi çıktıklarına göre rotamızı antik Mısır’a
çevirelim de biraz rahatlayalım. Zira hakikat, denge, ahlak ve adaletin vücut
bulmuş hâli olan Maat, bir tanrıça! Hem de bir erdem tanrıçası. Ne varsa antik
Mısır’da var=)
 |
| Antik Mısır'ın erdem tanrıçası Maat |
Dilimizde kullanımda olan ve Arapçadan devşirdiğimiz pek çok kelime mevcut.
Bu kelimelerden biri var ki belki de o kelimenin hayatımız boyunca her iki
cinsiyeti (erkek, kadın) de barındırdığını düşünmüşüzdür. Oysaki durumun hiç de
öyle olmadığını, kelimenin etimolojisine bakınca anlıyoruz. Bu kelimemiz
ebeveyn. “Ebeveyn anne ve babayı kapsamıyor mu? Nasıl iki cinsiyeti de
barındırmaz?” Barındırmıyor işte. Sadece ‘baba’yı barındırıyor. Hatta iki
babayı. Nasıl mı? Kelimenin kökündeki “ebe”, aslında Arapçada baba anlamına
gelen “ebu” kelimesi. Kelimenin sonundaki “-eyn” soneki ise Arapçada kelimeleri
çiftlemeye yarayan bir ek. Örneğin Kur’an’da bahsi geçen efsanevi bir kişinin
ismi olan Zülkarneyn, “iki boynuz sahibi” ya da “çift boynuzlu” anlamlarına
geliyor (zül:sahip, karn: boynuz, eyn:çift). Aynı mantıktan yola çıkıp
kelimemize dönecek olursak ebeveyn, “baba baba” ya da “bir çift baba” gibi bir
anlama geliyor. Yani kelimenin içinde “anne” geçmiyor. Bir çift ana demek
isteseydik “ümmeyn” dememiz gerekirdi. Fakat burada da tercih malumunuz, içinde
annelik olsa dahi yine erkeklerden yana kullanılmış!
Kelimelerdeki erkeklik hegemonyasından sıkıldıysak İncil’e göre dünyanın
ilk kadınına eşi tarafından koyulan bir isim olan Havva’ya gelelim. İncil’e
göre diyorum çünkü Havva ismi Kur’an’da geçmiyor. Kur’an’da bunun yerine “Hz.
Adem’in zevcesi” tabiri yer alıyor. Havva isminin kökeninde ise İbranicede “canlı,
yaşayan” anlamına gelen “hayyah kelimesi yatıyor. Hayyah kelimesi hem “hayvan”
hem de “hayat” kelimeleri ile kökteş. Zira hayvan da “yaşayan, canlı, diri
varlık” gibi anlamlara geliyor. Dolayısıyla Havva’nın, ilk kadın olmanın
ötesinde dünyadaki tüm canlılığın anası olduğunu söyleyebiliriz.
İlk kadın demişken ve 8 Mart Dünya Kadınlar Günü’nde bu yazımı yazmışken
kadın kelimesinin kökenine inmeden yazıyı sonlandırmak olmaz. Çünkü o bir
kraliçe, o bir hükümdar, o bir soylu… Evet, bence öyle. Fakat bu düşünceler
sadece bana ait değil. Etimoloji de bu sefer kadınlardan yana. Zira eski
Türkçeden beri mevcut olan kadın kelimesiyle, Orhun Yazıtları’nda kraliçe
anlamına gelen “katun” olarak karşılaşıyoruz. Katun ise Soğdcada “dişi hükümdar”,
“kağanın eşi” gibi anlamlara gelen “hwaten” gelimesine uzanıyor. Bu kelimedeki taw “güç”ü, hwa da “kendi” anlamına geliyor. Dolayısıyla kadın, aslında kimseye
muhtaç olmayan, gücünü kendi içinde taşıyan bir kraliçe, bir soylu, bir
hükümdar… Birbirlerini bir avuç toprak için katleden “adamlar” karşısında “yaşama
getiren”, “yaşatan”, “erdemli” kadınlar…
Bu etimoloji yolculuğumuza bazı kelimelerin doğuştan cinsiyetçi olduğunu,
bazılarının ise zamanla cinsiyetçi bir kimlik kazandığını ya da
cinsiyetsizleştiğini görmüş olduk. Zaman kelimelerin, dolayısıyla etimolojinin
dinamosudur. Zira bir kelimenin zamanla kazandığı anlamlar o kelimeyi sadece
cinsiyetçiyken cinsiyetsiz ya da tersine, cinsiyetsizken cinsiyetçi yapmakla
kalmaz; aynı zamanda o kelimenin sahip olduğu anlamın zıddı bir anlama
bürünmesine de sebep olabilir.
Zaman demişken, insanın doğumundan ölümüne kadarki sürecini melodik olarak çok etkileyici bir şekilde aktarabildiğini düşündüğüm bir Hans Zimmer bestesi Time’ı dinlemenizi tavsiye ediyorum. Videoda “kadın” bir virtüözün muhteşem melodilerine şahit olacaksınız.
Not: Bu yazımı yazarken kaynak olarak Yiğit Hadi İrde’nin Nerden Geliyo? isimli kitabından yararlandım. Bu kitapta kelimelerin geldiği kökene doğru yapılan eğlenceli bir etimolojik yolculuğa dâhil olabilirsiniz. Kelime severlere duyurulur=)
